Có một bài tập nhìn khá lạ mà Toàn thường nhận được câu hỏi: Tại sao luyện giọng lại ngậm một chiếc đũa ngang miệng? Ngậm như vậy có làm cơ hàm linh hoạt hơn không?
Trước hết phải nói rõ, ngậm đũa không phải một bài tập thần kỳ để chỉ cần làm vài phút mỗi ngày là nói hay hơn. Nó cũng không thể thay thế việc luyện phát âm, luyện khẩu hình và luyện nói thực tế.
Nhưng nếu sử dụng đúng mục đích, chiếc đũa có thể trở thành một dụng cụ rất đơn giản để người học cảm nhận rõ hơn cách hàm, môi và lưỡi của mình đang hoạt động.
Đây cũng là điều quan trọng khi luyện giọng. Bởi có nhiều người nói chưa rõ không hẳn vì họ không biết phát âm chữ đó, mà vì cơ miệng vận động ít, hàm giữ quá chặt, môi thiếu biên độ hoặc lưỡi và hàm chưa phối hợp linh hoạt.
Cơ hàm có vai trò gì trong giọng nói?
Khi mình nói, âm thanh không chỉ đi từ thanh quản rồi tự nhiên biến thành câu chữ.
Sau khi âm được tạo ra, hàm dưới, môi và lưỡi phải liên tục thay đổi vị trí để hình thành nguyên âm, phụ âm và những chuyển động rất nhỏ giữa các âm tiết.
Nghiên cứu về vận động lời nói cho thấy môi và hàm có sự phối hợp chặt chẽ trong quá trình tạo lời nói. Đồng thời, chuyển động nói mang tính đặc thù theo nhiệm vụ, nghĩa là muốn nói tốt thì cuối cùng vẫn phải luyện thông qua hoạt động nói thật.
Có người khi nói gần như chỉ chuyển động môi một chút, còn hàm dưới ít mở. Có người lại nghiến hoặc giữ hàm khá căng. Có người mở miệng nhưng hai khóe môi gần như đứng yên.
Khi đó, câu chữ dễ bị bó lại, âm nghe thiếu độ mở và người nói phải dùng nhiều sức hơn cần thiết.
Vì vậy, cách luyện cơ hàm linh hoạt không phải là cố làm cho hàm mạnh lên, mà quan trọng hơn là tập cho mình nhận biết và điều khiển được chuyển động của hàm.
Vì sao có bài tập ngậm đũa khi luyện giọng?
Trong nghiên cứu về lời nói có một dụng cụ gọi là bite block, có thể hiểu đơn giản là vật tạo một giới hạn nhất định cho vị trí của hàm. Các nghiên cứu dùng dụng cụ này để cố định hoặc làm thay đổi vị trí hàm, từ đó quan sát cách lưỡi và môi thích nghi khi nói.
Chiếc đũa trong bài tập luyện giọng không hoàn toàn giống dụng cụ nghiên cứu nói trên. Tuy nhiên, về mặt thực hành, khi mình giữ nhẹ một chiếc đũa ngang miệng, nó tạo cho người tập một điểm tham chiếu rất dễ cảm nhận.
Lúc này mình bắt đầu để ý:
- Hàm của mình có đang cắn quá mạnh không?
- Hai khóe miệng có vận động hay đứng yên?
- Môi trên và môi dưới có đang linh hoạt không?
- Khi phát âm, mình đang dùng môi và lưỡi hay đang kéo cả hàm đi theo?
Chính việc nhận ra cách mình đang vận động mới là giá trị đáng chú ý của bài tập này.
Cách luyện cơ hàm linh hoạt bằng ngậm đũa
Trước khi tập, Toàn lưu ý một chuyện: không cắn chặt chiếc đũa.
Mục đích không phải để thử sức của răng hay sức của cơ hàm. Mình chỉ giữ nhẹ chiếc đũa nằm ngang, sao cho khuôn mặt vẫn tương đối thoải mái.
Bước 1. Ngậm đũa nhẹ và quan sát cơ mặt
- Đặt chiếc đũa ngang miệng.
- Giữ nhẹ bằng răng hoặc vị trí phù hợp mà không cần siết mạnh.
- Nhìn vào gương.
- Quan sát hai bên khóe môi, vùng má, cằm và hàm dưới.
- Nếu vừa đặt đũa vào mà toàn bộ vùng hàm đã căng cứng, cần giảm lực xuống.
Bước 2. Tập chuyển động khóe miệng theo chiều ngang
- Giữ chiếc đũa làm điểm tham chiếu.
- Từ từ đưa hai khóe miệng sang hai bên rồi trở về vị trí tự nhiên.
- Không cần kéo thành một nụ cười thật lớn.
- Điều cần tập là khả năng chủ động điều khiển biên độ ngang của khẩu hình.
- Với người ít vận động vùng miệng khi nói, bài này giúp mình nhìn và cảm nhận rõ hơn sự thay đổi ở hai bên khóe môi.
Bước 3. Kết hợp môi và lưỡi
- Sau khi quen với vị trí của chiếc đũa, có thể thử một số chuyển động đơn giản của môi và lưỡi.
- Quan sát coi khi lưỡi di chuyển thì hàm có bị kéo theo quá nhiều hay không.
Trong các thí nghiệm với bite block, người nói có khả năng điều chỉnh hoạt động của lưỡi khi vị trí hàm bị thay đổi, cho thấy hệ vận động lời nói có khả năng bù trừ nhất định. Tuy nhiên mức độ thích nghi không phải lúc nào cũng hoàn toàn giống lời nói tự nhiên.
Đó cũng là lý do mình không nên tập với chiếc đũa quá lâu.
Bước 4. Bỏ đũa ra và đọc ngay
Đây là phần Toàn cho rằng quan trọng nhất.
Ngậm đũa chỉ là bước tạo cảm giác.
Sau khoảng 30 giây tới một phút, bỏ chiếc đũa ra và đọc ngay một đoạn ngắn.
Thí dụ:
“Buổi sáng hôm nay trời khá đẹp. Tôi muốn nói chậm hơn một chút để từng câu chữ được rõ ràng.”
Lúc đọc, mình quan sát ba chuyện.
Hàm có thoải mái hơn không?
Khẩu hình có chủ động hơn không?
Các chữ có được tạo ra nhẹ nhàng hơn không?
Nếu có, mình đang bắt đầu chuyển cảm giác từ bài tập sang hoạt động nói thật.
Đừng biến ngậm đũa thành bài tập luyện sức
Đây là chỗ rất dễ hiểu lầm.
Một số người thấy cơ hàm mỏi sau khi tập và cho rằng càng mỏi thì càng hiệu quả.
Không phải vậy.
Đối với giọng nói, mục tiêu không phải là tạo một bộ cơ hàm thật khỏe rồi hy vọng phát âm sẽ tự nhiên rõ hơn.
Các tổng quan nghiên cứu về những bài vận động cơ miệng không có lời nói hiện chưa cho thấy bằng chứng đủ mạnh để khẳng định rằng các bài này tự chúng có thể cải thiện phát âm. Việc luyện trực tiếp trên âm, chữ, câu và hoạt động nói vẫn rất quan trọng.
Vì vậy, Toan Cao Voice xem bài ngậm đũa đúng hơn là một bài hỗ trợ cảm giác khẩu hình, chứ không phải bài thay thế luyện phát âm.
Người nào có thể thử bài tập này?
Nếu bạn nói mà miệng thường khép, hàm ít vận động, hai khóe miệng ít linh hoạt hoặc chưa nhận biết được mình đang sử dụng khẩu hình ra sao, có thể thử bài tập này trong thời gian ngắn.
- Điều quan trọng là tập trước gương.
- Không chạy theo cảm giác mỏi.
- Không cắn mạnh.
Và sau mỗi lần tập đều phải quay trở lại đọc và nói bằng khẩu hình tự nhiên.
Nếu đang đau hàm, đau răng, có vấn đề ở khớp thái dương hàm, đang điều trị nha khoa hoặc việc ngậm đũa gây đau, nên ngưng bài tập và trao đổi với người có chuyên môn phù hợp.
Luyện cơ hàm linh hoạt không có nghĩa là mở miệng thật lớn
Đây cũng là một điều Toàn muốn nói thêm.
- Khẩu hình tốt không có nghĩa lúc nào mình cũng phải há miệng thật rộng.
- Có chữ cần biên độ dọc.
- Có chữ cần môi tròn.
- Có chữ cần hai khóe miệng mở ngang hơn.
- Có lúc hàm phải hạ xuống, có lúc chỉ cần một chuyển động rất nhỏ.
Cho nên luyện cơ hàm linh hoạt thực chất là luyện khả năng thay đổi khẩu hình đúng lúc và vừa đủ, chứ không phải tạo ra một kiểu khẩu hình cố định rồi dùng cho tất cả câu chữ.
- Giọng nói tự nhiên cần sự phối hợp của hơi thở, thanh quản, hàm, môi, lưỡi và cả trạng thái của người nói.
- Chiếc đũa chỉ là một dụng cụ nhỏ giúp mình nhìn thấy rõ hơn một phần trong hệ thống đó.
Câu hỏi thường gặp
Ngậm đũa có giúp nói rõ chữ hơn không?
Có thể hỗ trợ người tập cảm nhận môi, hàm và lưỡi rõ hơn. Nhưng chưa có cơ sở để nói rằng chỉ ngậm đũa sẽ trực tiếp làm phát âm rõ hơn. Muốn cải thiện lời nói vẫn cần luyện trên âm, chữ và câu thực tế.
Mỗi ngày nên ngậm đũa bao lâu?
Không cần tập lâu. Với mục đích cảm nhận khẩu hình, có thể bắt đầu từng lượt ngắn khoảng 30 giây tới một phút, sau đó bỏ đũa và chuyển sang luyện nói. Nếu thấy đau hoặc căng bất thường thì nên dừng.
Có nên cắn thật chặt vào đũa không?
Không. Bài tập này không nhằm luyện lực cắn. Chỉ cần giữ nhẹ để tạo một điểm tham chiếu cho khẩu hình.
Ngậm đũa có tạo rãnh cười đẹp hơn không?
Không nên xem đây là bài làm đẹp hay phương pháp tạo rãnh cười. Chuyển động khóe môi có thể khiến vùng má và rãnh cười hiện rõ trong lúc tập, nhưng đó không đồng nghĩa với việc bài tập sẽ thay đổi cấu trúc khuôn mặt lâu dài.
Bài này có thay thế luyện khẩu hình được không?
Không. Ngậm đũa chỉ nên là một phần nhỏ trong quá trình tập. Sau cùng người học vẫn phải bỏ dụng cụ ra và luyện bằng chính lời nói tự nhiên của mình.
Lời kết
Khi học luyện giọng, đôi khi mình không cần những dụng cụ phức tạp. Một chiếc gương, một chiếc đũa và vài phút quan sát kỹ cũng có thể giúp mình nhận ra rất nhiều điều về cách mình đang nói.
Nhưng đừng tập để cơ hàm mỏi. Hãy tập để mình hiểu cơ hàm đang làm gì. Khi môi biết mở đúng lúc, lưỡi biết đặt đúng chỗ, hàm biết thả và chuyển động vừa đủ, câu chữ sẽ có nhiều không gian hơn để được tạo ra rõ ràng và tự nhiên. Đó mới là mục tiêu của việc luyện khẩu hình trong giọng nói.