Có một chuyện nghe qua thì hơi chạnh lòng, nhưng nếu làm nghề đủ lâu sẽ thấy nó xảy ra rất thường xuyên. Đó là nhiều người nghĩ mình đang luyện giọng rất nghiêm túc, nhưng thật ra thứ họ đang lặp lại mỗi ngày không hẳn là điều đúng. Họ có tập. Có dành thời gian. Có để ý hơn tới giọng nói của mình. Nhưng càng đi một thời gian, cảm giác thay đổi lại không rõ. Có người thậm chí còn mệt hơn, gượng hơn, và bắt đầu thấy việc luyện giọng giống như một thứ áp lực hơn là một quá trình tiến bộ.
Đây là chỗ dễ làm người học nản nhất. Vì khi mình đã có ý thức sửa, đã bỏ thời gian ra tập mà kết quả vẫn mơ hồ, mình rất dễ nghĩ do bản thân không hợp, hoặc do giọng mình khó đổi. Nhưng nhìn kỹ hơn, vấn đề nhiều khi không nằm ở chỗ người học thiếu cố gắng. Vấn đề nằm ở chỗ họ không biết điều mình đang lặp lại mỗi ngày có thật sự là điều nên giữ hay không.
Luyện giọng không chỉ là chuyện có tập hay không. Nó là chuyện mình đang tập đúng, hay chỉ đang làm cho cái sai cũ trở nên quen hơn.
Không phải cứ luyện mỗi ngày là giọng sẽ đổi
Nhiều người nghe câu này thường hơi bất ngờ. Vì trong suy nghĩ bình thường, hễ kỹ năng nào được luyện đều thì sớm muộn cũng tiến bộ. Điều đó không sai, nhưng với điều kiện là phần mình đang lặp lại phải là thứ đúng hướng.
Giọng nói khác với nhiều kỹ năng khác ở chỗ nó đi cùng mình mỗi ngày và đã trở thành phản xạ từ rất lâu. Mình nói bằng những thói quen đã hình thành qua nhiều năm, nên khi bắt đầu “luyện”, thực chất mình đang đem chính những thói quen đó vào buổi tập. Nếu không có ai chỉ ra chỗ nào cần dừng lại, chỗ nào cần sửa, người học rất dễ lấy cái mình vốn quen làm làm chuẩn, rồi từ đó lặp lại nó với mức độ chăm chỉ hơn.
Thành ra, bề ngoài thì trông có vẻ rất nỗ lực. Nhưng bên trong, quá trình đó chưa chắc đang đưa giọng nói đi theo hướng mới. Nó có thể chỉ đang làm cho phản xạ cũ trở nên chắc tay hơn.
Đó là lý do vì sao có những người tập lâu rồi mà nghe lại vẫn thấy mình dính chữ, vẫn thiếu lực, vẫn đều đều, vẫn mờ. Không phải họ không tập. Mà vì họ đang tập trên một nền chưa được chỉnh.
Cái sai trong giọng nói thường không lộ liễu như mình tưởng
Đây là điều làm cho việc tự luyện giọng trở nên khó hơn rất nhiều so với cảm giác ban đầu.
Nếu một người phát âm sai quá rõ, hoặc nói quá khó nghe, họ thường dễ nhận ra mình có vấn đề. Nhưng đa phần những lỗi cản trở việc truyền đạt lại không nằm ở mức quá lộ. Nó nằm ở những thứ rất kín: nhịp nói hơi phẳng, lực câu bị hụt ở cuối, chữ chưa mở đủ, khoảng nghỉ giữa các ý quá ngắn, hay đơn giản là cách mình đưa câu đi ra ngoài chưa có điểm tựa.
Chính vì những lỗi này không quá ồn ào, người học thường không xem đó là vấn đề. Họ chỉ có một cảm giác chung chung là giọng mình chưa cuốn, chưa rõ, chưa có lực, nhưng lại không gọi tên được cái gì đang làm cho nó như vậy. Và khi không gọi tên được, mình rất khó sửa đúng.
Thế là người học bắt đầu dùng giải pháp theo kiểu cảm giác. Thấy mình nói chưa hay thì cố nhấn nhiều hơn. Thấy mình chưa rõ thì cố nói chậm hơn. Thấy mình thiếu cảm xúc thì cố lên giọng xuống giọng. Một vài điều trong số đó có thể giúp được chút ít, nhưng nếu cái gốc chưa được chạm tới, mọi thứ rất dễ trở thành một kiểu gồng khác.
Điều nguy hiểm nhất là cái sai càng lặp lại càng giống cái đúng
Toàn nghĩ đây mới là phần đáng nói nhất.
Khi một thói quen được lặp lại đủ nhiều, cơ thể sẽ bắt đầu xem nó là cách làm tự nhiên. Với giọng nói cũng vậy. Nếu một người đã quen nói nhanh, quen nuốt âm cuối, quen giữ nhịp đều, hoặc quen dùng hơi theo một kiểu chưa đúng, thì càng lặp lại, họ càng thấy nó “bình thường”. Tới một lúc nào đó, dù nghe lại chưa ổn, họ vẫn không biết sửa từ đâu, vì cảm giác bên trong họ vẫn thấy mình đang nói như trước giờ vẫn nói.
Đây là chỗ làm người học rất dễ bị mắc kẹt. Họ không thiếu nỗ lực. Họ chỉ đang quá quen với cái sai tới mức không còn nhìn thấy nó nữa.
Nhiều người nghĩ cái đúng phải là thứ nghe “đã” ngay, phải khác liền, phải cảm thấy nổi bật hơn. Nhưng thật ra, ở giai đoạn đầu, cái đúng nhiều khi lại hơi lạ, hơi gượng, hơi không quen. Lý do không phải vì nó sai, mà vì cơ thể mình chưa quen dùng theo cách mới. Nếu không hiểu điều này, người học rất dễ bỏ cái đúng chỉ vì nó chưa cho cảm giác dễ chịu ngay lúc đầu, rồi quay lại với cái cũ vì nó quen miệng hơn.
Tự luyện thường chỉ giúp mình thấy được một phần của vấn đề
Mình không cho rằng tự luyện là vô ích. Thật ra, việc bắt đầu chú ý tới giọng nói, nghe lại mình, quan sát lại cách mình nói đã là một bước tiến rất lớn rồi. Có những người chỉ cần làm được vậy thôi, họ cũng đã bớt đi khá nhiều lỗi bề mặt.
Nhưng sau một giai đoạn, phần lớn người học sẽ chạm tới một điểm mà họ không thể đi xa hơn chỉ bằng việc tự nghe và tự đoán. Họ biết là còn gì đó chưa ổn, nhưng không rõ nó nằm ở đâu. Họ có thể cảm thấy mình đang nói gượng hơn, hoặc đang cố quá nhiều mà vẫn chưa ra cái mình muốn. Và càng lúc, họ càng khó phân biệt đâu là lỗi thật, đâu là phản ứng phụ của việc cố sửa.
Đây là điểm mù rất phổ biến trong quá trình luyện giọng. Mình tưởng mình đang đi tiếp, nhưng thật ra có khi mình chỉ đang xoay vòng quanh cùng một chỗ, mỗi ngày một kỹ hơn.
Tự luyện có thể giúp mình bắt đầu. Nhưng để không lặp lại cái sai mỗi ngày, người học thường cần một góc nhìn từ bên ngoài.
Có người chỉ cần sửa lại phần cuối câu là tổng thể đã khác đi rất nhiều. Có người chỉ cần chỉnh nhịp nói bớt gấp là người nghe đã thấy dễ tiếp nhận hơn hẳn. Có người phải quay lại từ hơi, từ khẩu hình, vì toàn bộ phần trên đang bị ảnh hưởng bởi cái gốc đó. Mỗi người khác nhau, nên thứ cần sửa trước cũng khác nhau. Đó là lý do vì sao một lộ trình rõ ràng luôn quan trọng hơn việc tập nhiều thứ cùng lúc.
Luyện giọng đúng là khi mỗi ngày mình bỏ đi được một chút cái cũ
Mình nghĩ đây là cách nhìn thực tế hơn nhiều so với việc cứ chờ mình “hay lên” thật nhanh.
Rất nhiều người bước vào việc luyện giọng với tâm thế muốn thêm vào. Thêm cảm xúc. Thêm độ cuốn. Thêm kỹ thuật. Thêm chất giọng. Nhưng trong nhiều trường hợp, điều quan trọng hơn lại là bớt đi. Bớt cái nhịp quá đều. Bớt cái thói quen nói gấp. Bớt sự hụt hơi ở cuối câu. Bớt cách đẩy chữ ra ngoài mà không giữ được lực. Bớt cái phản xạ làm cho lời nói trở nên mờ hoặc trôi.
Khi bớt được những thứ đang cản mình, giọng nói thường sáng lên một cách rất tự nhiên. Người học không cần cố trở thành một ai khác. Họ chỉ đang trả lại cho giọng nói của mình một cách vận hành hợp lý hơn.
Nhìn theo hướng này, việc luyện giọng sẽ đỡ áp lực hơn rất nhiều. Mình không còn cảm giác phải “biểu diễn” để cho ra một giọng mới. Mình chỉ đang học cách thôi lặp lại những điều đang làm giọng mình bị giữ lại.
Vì vậy, có lúc điều quan trọng không phải tập thêm, mà là dừng lại để xem mình đang tập cái gì
Đây là điều mình rất muốn người học tự hỏi mình sớm hơn.
Nếu bạn đã tập một thời gian mà vẫn thấy mọi thứ mơ hồ, hoặc thấy mình càng tập càng gượng, có thể điều cần làm lúc này không phải là tập thêm một kỹ thuật mới. Mà là dừng lại nhìn xem điều mình đang lặp lại mỗi ngày là gì. Nó đang đưa giọng mình đi lên, hay đang làm cái cũ cứng hơn.
Khi nhìn theo hướng đó, người học sẽ bắt đầu bớt lao vào số lượng. Bớt nghĩ rằng cứ làm nhiều là tốt. Và từ đó, họ mới có cơ hội quay lại với thứ thật sự quan trọng: chất lượng của việc luyện.
Nếu bạn muốn nhìn rõ hơn cách một lộ trình luyện giọng được xây để tránh chuyện tập sai rồi lặp lại cái sai mỗi ngày, có thể xem thêm tại Khóa Học Luyện Giọng. Điều mình luôn xem trọng ở đây không phải là người học làm được bao nhiêu thứ, mà là họ có đang sửa đúng chỗ hay không.
Kết luận
Nếu bạn đang dành thời gian để luyện giọng, đó đã là một điều rất đáng quý. Nhưng bên cạnh sự chăm chỉ, có một câu hỏi quan trọng hơn cần được giữ ở trong đầu: điều mình đang lặp lại mỗi ngày có thật sự là điều nên giữ không.
Vì với giọng nói, cái sai không phải lúc nào cũng ồn ào. Nhiều khi nó đi rất im, rất quen, rất giống tự nhiên. Và chính vì vậy, nó càng dễ được mình tập lại mỗi ngày mà không biết.
Luyện giọng không phải chỉ là làm nhiều hơn. Nó là nhìn đúng hơn, sửa đúng hơn, và ngừng lặp lại những điều đang giữ giọng nói của mình lại.
Khi thấy được điều đó, quá trình luyện mới thật sự bắt đầu đi đúng đường.
FAQ
Tôi tập mỗi ngày mà vẫn không thấy khác nhiều, vì sao?
Có thể bạn đang rất chăm, nhưng phần mình lặp lại mỗi ngày chưa chắc là phần đúng. Nếu không nhìn rõ chỗ sai, việc luyện rất dễ chỉ làm thói quen cũ chắc hơn.
Làm sao biết mình đang luyện đúng hay đang lặp lại cái sai?
Dấu hiệu thường nằm ở chỗ giọng có sáng dần, dễ nghe dần và đỡ gượng hơn không. Nếu càng tập càng mơ hồ hoặc càng gồng, nên xem lại cách mình đang sửa.
Tự luyện ở nhà có đủ không?
Có thể giúp bạn nhận ra một phần vấn đề, nhưng để tránh điểm mù và không lặp lại cái sai mỗi ngày, thường vẫn cần một người nghe ngoài để chỉ ra cụ thể hơn.