Có một câu mà Toàn thấy lâu lâu vẫn xuất hiện trong các cuộc bàn luận về lời nói, phát âm và vùng miền, đó là: “Không có tiếng miền Bắc, miền Nam, chỉ có giọng miền Bắc, miền Nam.”
Nghe qua thì câu này có vẻ gọn và hợp lý. Nhưng nếu đi sâu hơn, nhất là từ góc nhìn của một người làm nghề huấn luyện giọng nói, Toàn thấy cách nói đó vẫn còn thiếu. Thiếu ở chỗ nó gom nhiều thứ vào một chữ “giọng”, trong khi trên thực tế, cái người nghe tiếp nhận khi một người cất lời lên không chỉ là chất giọng.
Và với Toàn, nói cho rõ chuyện này là rất quan trọng.
Không phải để chia ranh vùng miền. Cũng không phải để tạo ra cảm giác kỳ thị. Mà vì trong nghề này, nếu mình không nhìn cho rõ vấn đề, mình sẽ rất khó nghe đúng, dạy đúng và chỉnh đúng cho học viên.
Vì sao cần phân biệt rõ giữa giọng và tiếng?
Ở góc độ cá nhân, cũng như từ kinh nghiệm giảng dạy hơn 150 học viên trong và ngoài nước theo hình thức 1 kèm 1, Toàn thấy giọng và tiếng là hai khái niệm khác nhau khá rõ.
Giọng thường nghiêng về chất giọng.
Tức là những gì thuộc về màu âm và cảm giác âm thanh của mỗi người, như:
- dày hay mỏng
- sáng hay tối
- trong hay đục
- mềm hay cứng
- có độ khàn hay không
Chỉ cần nghe vài câu thôi, nhiều khi mình đã cảm được phần này. Có người mở miệng ra là thấy giọng ấm. Có người giọng sáng. Có người nghe mềm. Có người nghe hơi gân, hơi cứng. Đó là phần thuộc về chất giọng.
Còn tiếng thì rộng hơn.
Tiếng là cái người nghe nhận được khi một người thật sự nói ra thành lời. Trong đó không chỉ có chất giọng, mà còn có:
- phát âm
- nhấn nhá
- ngữ điệu
- nhịp điệu
- độ rõ chữ
- cách vào câu, ra câu
- cách tổ chức âm thanh khi nói
Nói cách khác, giọng là một phần của tiếng, chứ không thể thay cho toàn bộ tiếng.
Đây là chỗ rất nhiều người dễ nói gộp. Nhưng khi bước vào huấn luyện thực tế, mình sẽ thấy nếu gộp như vậy thì không đủ để quan sát và cũng không đủ để chỉnh.
Một người có thể giọng ổn nhưng tiếng chưa hay
Trong nghề dạy luyện giọng, Toàn gặp chuyện này khá thường.
Có những bạn chất giọng không tệ. Thậm chí có bạn màu giọng rất dễ nghe. Nhưng khi nói ra, tiếng vẫn chưa đẹp, chưa rõ, chưa cuốn. Lý do không nằm ở giọng, mà nằm ở:
- phát âm chưa sạch
- nhấn chữ chưa hợp lý
- ngữ điệu còn đều đều
- nhịp nói chưa có độ mở
- độ rõ lời chưa đủ
Ngược lại, cũng có người không sở hữu một chất giọng quá nổi bật, nhưng tiếng nói lại rất có duyên, rất rõ, rất chạm. Vì họ biết cách nói, biết cách giữ nhịp, biết cách nhấn đúng chỗ, biết cách để lời nói đi ra có ý và có hồn.
Nên nếu chỉ nhìn mọi thứ bằng chữ “giọng”, mình sẽ bỏ sót rất nhiều điều quan trọng trong lời nói.
Mỗi vùng không chỉ có màu giọng khác nhau, mà còn có tiếng nói khác nhau
Chỉ cần nghe thực tế một chút là sẽ thấy.
Thí dụ, người Huế thường cho cảm giác tiếng nói mềm, mảnh, có độ lơi và một nhạc tính rất riêng. Cái đặc trưng đó không chỉ nằm ở màu giọng, mà còn nằm ở cách lên xuống câu nói, cách thả âm, cách giữ nhịp khi nói.
Người Nghệ nhiều khi lại cho cảm giác tiếng chắc hơn, nặng hơn, lực hơn. Cách bật âm, cách nhấn chữ và cách đi hơi cũng khác. Có một độ rắn và độ lực khá rõ trong tiếng nói.
Còn Quảng Trị lại thường mang một màu tiếng mộc, gân, thẳng. Nhiều chữ ra rất đặc trưng. Nhiều khi không cần nghe lâu, chỉ vài câu thôi là mình đã nhận ra cái âm sắc và cái cách nói rất riêng của vùng đó.
Những khác biệt này, nếu nói cho đủ, thì không chỉ là khác nhau ở giọng theo nghĩa chất âm. Mà còn khác ở tiếng theo nghĩa là toàn bộ lời nói phát ra và được người nghe cảm nhận.
Đó là lý do Toàn thấy câu “chỉ có giọng miền Bắc, miền Nam” là một cách nói hơi gọn quá. Gọn thì dễ nhớ, nhưng lại dễ làm người ta hiểu thiếu.
Cùng xài tiếng Việt, nhưng lời nói từng vùng vẫn có cái riêng
Toàn đồng ý ở một tầng nghĩa nào đó, mình đều đang dùng tiếng Việt. Điều đó không sai.
Nhưng khi đi vào lời nói thật sự, đi vào cái cách một người phát ra âm thanh, đặt câu, nhấn chữ, đưa ngữ điệu, thì mỗi vùng vẫn có một tiếng nói riêng.
Cái riêng đó không nên bị hiểu là chia cắt. Nó chỉ là sự thật của lời nói.
Mình phân biệt để làm rõ, chứ không phải để phán xét. Mình nhìn ra sự khác nhau để tôn trọng, chứ không phải để xếp hạng vùng nào hay hơn vùng nào. Với Toàn, người làm nghề dạy giọng càng phải giữ được sự tỉnh táo đó.
Vì chỉ khi mình nhìn đủ rộng và đủ rõ, mình mới không rơi vào kiểu đánh đồng rằng cứ khác là sai, hoặc cứ không giống một vùng nào đó là chưa tốt.
Trong huấn luyện giọng nói, nói cho rõ là điều rất quan trọng
Toàn nghĩ đây mới là điều cốt lõi.
Với tâm thế của một voice coach, nói cho rõ là rất quan trọng. Bởi vì:
- nghe chưa rõ thì khó dạy đúng
- gọi tên chưa đúng thì khó chỉnh đúng
- hiểu sai bản chất thì người học dễ đi vòng
- và khi học viên đi vòng quá lâu, họ rất dễ nản
Có học viên đến với Toàn và nghĩ rằng mình cần “đổi giọng”. Nhưng sau khi làm việc kỹ hơn, vấn đề thật sự không nằm ở giọng, mà nằm ở phát âm, nhấn nhá, hơi thở hoặc ngữ điệu.
Ngược lại, có bạn cứ nghĩ mình phát âm chưa ổn, nhưng nghe kỹ thì phát âm không phải vấn đề lớn. Cái cần sửa lại là màu âm, độ mở khẩu hình, độ sáng tối của giọng hoặc độ nén của tiếng.
Nếu người dạy không tách được hai chuyện này ra, rất dễ sửa sai trọng tâm.
Quan điểm của Toàn về câu “không có tiếng miền Bắc, miền Nam”
Theo Toàn, câu này không hẳn sai hoàn toàn, nhưng chưa đủ.
Nếu dùng chữ “tiếng” theo nghĩa hẹp, nghĩa là tên gọi của một ngôn ngữ chung, thì đúng là mình đang cùng dùng tiếng Việt.
Nhưng nếu nhìn từ thực tế lời nói và từ góc nhìn nghề luyện giọng, thì nói như vậy là chưa phản ánh hết cái người nghe đang thật sự nghe.
Bởi vì trong thực tế:
- có khác nhau về chất giọng
- có khác nhau về phát âm
- có khác nhau về nhấn nhá
- có khác nhau về ngữ điệu
- có khác nhau về nhịp điệu lời nói
Mà tất cả những thứ đó hợp lại mới tạo nên cái tiếng mà tai người nghe cảm nhận.
Cho nên, nói “chỉ có giọng, không có tiếng” thì theo Toàn, vẫn là một cách nói hơi thiếu.
Chốt lại
Toàn nghĩ mình nên nhìn chuyện này nhẹ thôi, nhưng rõ.
Giọng là phần nghiêng về chất giọng.
Tiếng là phần lời nói phát ra mà người nghe tiếp nhận được, trong đó có phát âm, nhấn nhá, ngữ điệu, nhịp điệu, độ rõ chữ, cùng với chất giọng bên dưới.
Vì vậy, nói “không có tiếng miền Bắc, miền Nam, chỉ có giọng miền Bắc, miền Nam” là một cách nói chưa đủ để phản ánh đúng thực tế lời nói.
Đúng là mình cùng xài tiếng Việt. Nhưng khi đi vào đời sống thật, mỗi vùng vẫn có một tiếng nói riêng. Nói cho rõ điều đó không phải để tách biệt, mà để hiểu cho đúng, tôn trọng cho đúng, và làm nghề cho đúng.