Có một giai đoạn mà gần như ai quan tâm tới giọng nói cũng sẽ đi qua. Đó là giai đoạn tự tập. Tự nghe lại giọng mình, thấy có chỗ chưa ổn, rồi bắt đầu tìm hiểu. Xem video, đọc hướng dẫn, thử nói chậm hơn, để ý khẩu hình hơn, tập lấy hơi, tập đọc thành tiếng. Những việc này hoàn toàn có giá trị. Thật ra, với nhiều người, đây là điểm bắt đầu rất cần thiết. Vì trước khi ai đó nghĩ tới chuyện học bài bản, họ thường phải đi qua một quãng như vậy để nhận ra giọng nói của bản thân thật sự có thể thay đổi.
Nhưng sau một thời gian, nhiều người bắt đầu chạm vào một cảm giác quen thuộc. Mình có tập, cũng thấy có tiến bộ một chút. Nhưng rồi mọi thứ như chững lại, biết giọng vẫn chưa tới, vẫn còn chỗ chưa ổn, nhưng không rõ phải đi tiếp bằng cách nào. Tập nữa thì vẫn tập, nhưng càng lúc càng giống như đang xoay trong một vòng quen thuộc.
Đây là lúc câu hỏi thật sự bắt đầu xuất hiện. Không phải là tự luyện có được không, mà là nếu chỉ tự luyện thôi, mình sẽ đi tới đâu, và sẽ bị giữ lại ở chỗ nào.
Tự luyện giúp người học bắt đầu nhìn lại giọng nói
Toàn nghĩ cần nói cho công bằng ở điểm này. Tự luyện không phải là một cách vô ích. Ngược lại, trong nhiều trường hợp, nó giúp người học có một bước chuyển rất quan trọng. Từ chỗ nói theo quán tính, họ bắt đầu biết nghe lại chính mình. Từ chỗ không để ý gì tới nhịp, hơi, độ rõ hay cách phát âm, họ bắt đầu nhìn giọng nói như một thứ có thể rèn. Chỉ riêng sự thay đổi trong cách nhìn đó thôi đã là một bước tiến rồi.
Có những người khi bắt đầu tự tập đã chỉnh được khá nhiều lỗi bề mặt. Họ đỡ nuốt chữ hơn. Đỡ nói quá nhanh hơn. Có ý thức hơn với phần cuối câu. Nghe lại giọng, họ thấy sáng hơn trước. Điều đó hoàn toàn có thật.
Cho nên nếu hỏi tự luyện có tác dụng không, Toàn sẽ nói là có. Nhưng vấn đề thường không nằm ở đoạn đầu. Vấn đề bắt đầu lộ ra ở đoạn sau, khi người học đi tới một ngưỡng mà họ khó nhìn xa hơn chỉ bằng cảm giác của chính mình.
Giới hạn đầu tiên là không thể nhìn rõ hết điểm mù của bản thân
Đây là điều gần như chắc chắn sẽ xảy ra nếu một người chỉ tự tập trong thời gian dài.
Giọng nói là thứ rất đặc biệt ở chỗ cá nhân người tập vừa là người tạo ra nó, vừa là người nghe nó bằng một thói quen đã quá quen thuộc. Vì quá quen, nên có những lỗi người ngoài nghe thấy rất rõ, nhưng chính họ lại gần như không cảm nhận được. Có khi tưởng rằng bản thân đã nói chậm hơn rồi, nhưng người khác vẫn thấy gấp. Có khi đã nghĩ rằng, bản thân đã nói, đọc có nhấn nhá, nhưng tổng thể vẫn còn đều. Có khi nghe thấy ổn, nhưng người nghe bên ngoài vẫn thấy thiếu lực hoặc thiếu độ mở.
Điểm mù của giọng nói thường không quá lộ. Nó nằm ở những thứ rất nhỏ như nhịp, độ giữ hơi, lực ở cuối câu, cách mở âm, cách ngắt ý. Và chính vì những thứ này quá nhỏ, người tự luyện thường khó biết chỗ nào là gốc, chỗ nào chỉ là biểu hiện bề mặt.
Khi không nhìn ra đúng điểm mù, người học rất dễ chỉnh vòng quanh. Họ thấy chưa ổn thì cố thêm một chút ở một chỗ khác, nhưng cái gốc làm giọng chưa tới vẫn còn nguyên.
Đây là giới hạn lớn nhất của việc tự luyện: bản thân có thể cảm thấy có vấn đề, nhưng không phải lúc nào cũng nhìn đúng vấn đề đó nằm ở đâu.
Giới hạn thứ hai là người học dễ sửa theo cảm giác hơn là theo bản chất
Khi không có ai chỉ rõ, phản ứng tự nhiên của người học là tự sửa theo điều cá nhân cảm thấy còn thiếu. Thấy giọng chưa cuốn thì cố nhấn nhiều hơn. Thấy giọng chưa rõ thì cố nói chậm hơn. Thấy giọng thiếu cảm xúc thì cố lên xuống giọng rõ hơn. Những phản ứng này nghe qua có vẻ hợp lý, nhưng nếu cái gốc chưa được chạm tới, chúng rất dễ biến thành một kiểu gồng mới.
Nhiều người sau một thời gian tự tập bắt đầu có cảm giác giọng mình “có làm gì đó”, nhưng lại thiếu tự nhiên. Nghe kỹ thì thấy có cố gắng, nhưng chưa thật sự thoải. Đây là dấu hiệu cho thấy người học đang sửa theo lớp ngoài nhiều hơn là đi vào bản chất vận hành của giọng nói.
Một giọng nói tiến bộ thật thường không làm cho người nói gượng hơn mãi. Ban đầu có thể lạ, có thể chưa quen, nhưng nếu đi đúng, dần dần nó phải sáng hơn, rõ hơn, nhẹ hơn trong cảm giác sử dụng. Còn nếu càng sửa càng gồng, rất có thể bản thân đang đẩy thêm vào chứ chưa gỡ bớt đi những thứ đang làm giọng bị vướng.
Giới hạn thứ ba là rất khó giữ được nhịp đi đúng trong thời gian dài
Tự luyện còn có một khó khăn khác mà nhiều người ít để ý, đó là chuyện giữ nhịp.
Lúc mới bắt đầu, động lực thường rất mạnh. Bản thân thấy việc này quan trọng, thấy bản thân cần thay đổi, nên tập khá đều. Nhưng khi đi một thời gian mà kết quả không đủ rõ, hoặc quá trình sửa bắt đầu trở nên mơ hồ, người học rất dễ chùng xuống. Không phải vì họ không muốn tiếp tục. Mà vì họ không còn chắc điều mình đang làm có đi đúng không.
Khi không có ai đồng hành, việc giữ nhịp dài hơi trở nên khó hơn rất nhiều. Mỗi lần gặp một đoạn khó, một đoạn tập mãi không ra, người học phải tự vượt qua. Có người kéo được. Có người dừng lại một thời gian rồi quay lại. Có người bỏ luôn vì cảm giác họ không tiến thêm được nữa.
Giọng nói cần sự đều đặn. Nhưng để đều được trong một quá trình dài, chỉ ý chí thôi nhiều khi chưa đủ. Người học còn cần cảm giác rằng, họ đang đi đúng và những gì họ làm đang có ý nghĩa. Nếu thiếu cảm giác đó, việc luyện sẽ rất dễ gãy.
Giới hạn thứ tư là người học thường khó đi từ phần cơ bản sang phần sâu hơn
Đây là chỗ nhiều người chạm phải nhất sau một thời gian tự tập.
Ở giai đoạn đầu, tự luyện thường giúp bản thân thấy và sửa được những phần khá cơ bản. Ví dụ như đỡ nói nhanh, chú ý hơn tới độ rõ, bớt nuốt chữ, để ý hơi hơn. Nhưng khi muốn đi sâu hơn vào nhịp, lực, độ đọng của câu nói, cảm xúc trong giọng, hay cách dùng giọng theo từng mục đích khác nhau, người học bắt đầu thấy khó.
Lý do là những phần sâu hơn này không còn là chuyện đúng sai quá rõ nữa. Nó liên quan tới trải nghiệm nghe. Liên quan tới việc người khác cảm thấy gì khi nghe mình nói. Mà trải nghiệm nghe là thứ rất khó tự đánh giá hoàn toàn từ phía người nói.
Thành ra, nhiều người tự luyện tới một lúc nào đó sẽ thấy “đỡ dở” hơn trước, nhưng để đi tới mức thật sự có sức truyền đạt hơn, có chiều sâu hơn, có sự hiện diện hơn trong giọng nói, thì họ không biết phải tiếp tục bằng cách nào.
Đó là giới hạn tự nhiên của việc tự tập. Không phải vì người học không đủ khả năng. Mà vì giai đoạn sau đòi hỏi một loại phản hồi khác với giai đoạn đầu.
Từ trải nghiệm huấn luyện, Toàn thấy người học thường đứng lại ở đúng chỗ họ tưởng mình đang tiến
Họ thấy đang làm nhiều hơn, nhưng thật ra phần nhiều chỉ là xoay quanh những gì họ đã biết. Muốn đi sâu hơn, họ cần một góc nhìn bên ngoài để chỉ ra thứ mà tự bản thân rất khó thấy.
Tự luyện không sai, nhưng thường không đủ nếu muốn đi xa hơn
Toàn nghĩ đây là kết luận công bằng nhất.
Nếu bạn đang bắt đầu, tự luyện vẫn là một cánh cửa rất tốt. Nó giúp bạn ý thức hơn, quan sát hơn, và có thể chỉnh được một phần rõ rệt. Nhưng nếu mục tiêu không chỉ là đỡ hơn một chút, mà là thật sự thay đổi giọng nói theo hướng rõ ràng, bền và dùng được trong công việc hay nội dung của bản thân, thì sớm muộn người học cũng sẽ gặp một giới hạn.
Giới hạn đó không nhất thiết nằm ở năng khiếu. Cũng không hẳn ở sự chăm chỉ. Nó thường nằm ở phản hồi. Ở chỗ không ai nói cho bạn biết phần nào nên giữ, phần nào nên bỏ, phần nào đang đúng, phần nào chỉ là cảm giác “tưởng là đúng”.
Đó là lý do vì sao nhiều người sau một thời gian tự tập mới bắt đầu thấy sự đồng hành quan trọng. Không phải để phụ thuộc, mà để rút ngắn rất nhiều vòng đoán sai.
Nếu bạn muốn nhìn rõ hơn cách một lộ trình luyện giọng được xây để người học không chỉ tập một mình mà còn được nghe lại, được sửa lại và đi theo tiến trình rõ ràng hơn, có thể xem thêm tại Khóa Học Luyện Giọng. Ở đó, chuyện luyện giọng không được nhìn như vài mẹo rời rạc, mà là một quá trình có điểm tựa và có người đi cùng.
Kết luận
Nếu chỉ tự luyện giọng ở nhà, bạn vẫn có thể đi được một quãng. Thậm chí với nhiều người, đó là quãng rất cần thiết để bắt đầu nhìn giọng nói của mình một cách nghiêm túc hơn.
Nhưng sau quãng đó, gần như ai cũng sẽ gặp giới hạn. Giới hạn ở chỗ không nhìn rõ hết điểm mù. Giới hạn ở chỗ dễ sửa theo cảm giác. Giới hạn ở chỗ khó giữ nhịp đủ lâu. Và giới hạn ở chỗ rất khó đi sâu hơn nếu không có phản hồi từ bên ngoài.
Tự luyện giúp bản thân bắt đầu. Nhưng để đi xa hơn, người học thường cần nhiều hơn là sự cố gắng một mình.
Khi hiểu điều đó, việc học giọng sẽ bớt mơ hồ hơn rất nhiều, không còn kỳ vọng sai vào chuyện tự xoay sở hết mọi thứ, mà bắt đầu nhìn đúng vào thứ đang thật sự cần để tiến tiếp.
FAQ
Tự luyện giọng ở nhà có hiệu quả không?
Có, nhất là ở giai đoạn đầu. Người học có thể cải thiện nhận thức về giọng nói và sửa được một số lỗi bề mặt. Nhưng thường sẽ chạm giới hạn nếu đi một mình quá lâu.
Vì sao tự luyện một thời gian rồi lại thấy đứng lại?
Thường là vì người học đã đi tới phần cần phản hồi từ bên ngoài, trong khi tự mình không còn nhìn rõ được điểm mù hay chỗ cần sửa tiếp theo.
Có cần học bài bản ngay từ đầu không?
Không nhất thiết. Nhưng nếu mục tiêu là thay đổi rõ và đi xa hơn mức tự tập cơ bản, thì việc có lộ trình và có người đồng hành sẽ giúp rút ngắn rất nhiều thời gian mò mẫm.