Có người nói, Việt Nam chỉ có tiếng Việt, còn miền Bắc, miền Trung, miền Nam chỉ khác nhau ở giọng. Nói vậy nghe cũng có lý, nhưng theo tôi thì chưa đủ. Đúng là người miền Nam nói tiếng Việt, chớ không có một ngôn ngữ riêng tên là tiếng miền Nam. Nhưng khi tôi nói tiếng miền Nam, tôi đang nói tới tiếng nói của người miền Nam, tức cách người miền Nam xài tiếng Việt trong đời sống hằng ngày.
Còn giọng miền Nam là một chuyện khác.
Giọng trước hết liên quan tới cách phát âm, âm điệu, ngữ điệu. Nếu nói rộng hơn về giọng của từng người thì còn có chất giọng dày, mỏng, trầm, cao, trong, khàn, chói, ấm. Hai người cùng sanh ra ở miền Nam, cùng nói tiếng miền Nam, nhưng chất giọng vẫn có thể rất khác nhau.
Còn tiếng nói thì rộng hơn cái giọng.
Trong tiếng nói còn có chữ người ta quen xài, cách xưng hô, cách đặt câu, cách đáp lời, nhịp nói và những thói quen giao tiếp đã hình thành lâu đời trong cộng đồng.
Thí dụ đơn giản vầy,
Người miền Nam thường nói quẹo, xài, chớ, hổng, nghen, mắc cỡ, bển, dữ hôn, dạ thưa. Đây không phải chỉ là chuyện phát âm khác giọng. Nếu chỉ khác giọng, thì cùng một chữ rẽ, người Bắc đọc theo giọng Bắc, người Nam đọc theo giọng Nam. Nhưng trong đời sống, người miền Nam lại thường nói quẹo. Nghĩa là khác biệt nằm ngay ở chữ được chọn nói, chớ không chỉ ở cách phát âm.
Xài cũng vậy. Người ta có thể nói sử dụng, nhưng trong lời ăn tiếng nói hằng ngày của người miền Nam, xài nghe tự nhiên hơn. Hay trong cách đáp lời, dạ, dạ thưa với vâng ạ đều có thể biểu thị sự lễ phép, nhưng đó là hai cách nói khác nhau. Người miền Nam từ lâu đã quen với dạ, chớ không phải chỉ lấy chữ vâng ạ rồi đọc nó bằng giọng miền Nam.
Chính chỗ này mới cho thấy tiếng nói của một vùng không chỉ có giọng. Nó còn có những chữ mà người của vùng đó quen xài.
Một người đáp dạ, dạ thưa và một người đáp vâng ạ cũng không phải chỉ khác nhau ở âm thanh của giọng đọc. Họ đang lựa những cách đáp khác nhau, được hình thành trong những môi trường giao tiếp khác nhau.
Người miền Nam tất nhiên vẫn phát âm được chữ vâng hay ạ. Nhưng trong cách nói truyền thống của miền Nam, dạ, dạ thưa, dạ được rồi, dạ hông có sao thường thuận miệng, thuận nhịp và ăn với âm điệu tiếng nói miền Nam hơn.
Không phải cái miệng người miền Nam không đọc được một chữ nào đó, mà là trong đời sống lâu ngày, cộng đồng đó đã quen lựa một cách nói khác.
Chuyện này cũng không có gì lạ nếu nhìn ra những ngôn ngữ khác.
Người Anh và người Mỹ đều nói tiếng Anh. Nhưng họ không chỉ khác giọng. Có những thứ người Anh gọi là flat, người Mỹ thường gọi là apartment. Cùng một ngôn ngữ, nhưng ở những vùng đất khác nhau, người ta có thể hình thành những thói quen lựa chữ và cách diễn đạt khác nhau.
Tiếng Tây Ban Nha cũng vậy. Người ở Tây Ban Nha, Mexico hay Argentina đều nói tiếng Tây Ban Nha, nhưng cách phát âm, vốn từ và cách xưng hô có những chỗ khác nhau. Ở Argentina, người ta thường xài vos trong nhiều trường hợp mà nơi khác xài tú.
Bởi vậy, theo tôi, tiếng nói của một vùng không phải tự nhiên mà thành.
Nó sống trong gia đình, ngoài chợ, trên đường phố, trong trường học, trong cách người ta gọi nhau, hỏi nhau, đáp lời nhau. Lâu ngày, có những chữ trở nên thuận miệng, có những nhịp câu trở nên quen tai, rồi thành ra cách nói của một vùng.
Vậy nên, khi tôi nói tiếng miền Nam, tôi không có ý nói miền Nam có một ngôn ngữ riêng tách khỏi tiếng Việt.
Tôi gọi là tiếng miền Nam vì người miền Nam, ngoài giọng nói riêng, còn có cả một cách xài tiếng Việt mang đặc trưng của vùng mình.
Người ta nói quẹo, xài, chớ, hổng, nghen, bển, mắc cỡ, dạ thưa. Những cái đó là từ ngữ và cách nói, đâu phải chỉ là giọng.
Nói gọn lại, giọng miền Nam là cách phát âm. Còn tiếng miền Nam là cả cách người miền Nam nói tiếng Việt, từ phát âm cho tới chữ nghĩa, xưng hô, đặt câu và cách đáp lời.
Bởi vậy, nói miền Nam chỉ có giọng miền Nam thì mới nói được một phần thôi.