Có những chủ đề tưởng nhỏ, nhưng càng bàn càng thấy không hề nhỏ. Chuyện phim cổ trang lịch sử, chuyển âm, lồng tiếng miền Nam là một ví dụ như vậy.
Bữa nay, Toàn đọc được một bình luận khá hay. Đại ý là nếu phim làm về lịch sử thì giọng nói cũng nên ăn khớp với cảm giác thời đại, chứ không phải muốn chuyển âm sao cũng được. Ý đó không sai. Nhưng nếu bàn cho tới nơi tới chốn, Toàn nghĩ mình cần tách ra cho rõ hơn: có những bộ phim được làm để đẩy mạnh tính điện ảnh, tính phục dựng, còn có những bộ phim được chuyển âm với mục tiêu rất thực tế là giúp khán giả đại chúng nghe dễ, hiểu nhanh, cảm được nhân vật.
Hai chuyện này liên quan với nhau, nhưng không phải lúc nào cũng là một.
Khi nói về phim lịch sử, mình đang nói về điều gì?
Nhiều khi mình tranh luận về giọng nói trong phim lịch sử, nhưng thật ra đang gộp chung nhiều lớp vấn đề.
Một lớp là tính lịch sử của tác phẩm.
Lớp này nằm ở bối cảnh, phục trang, đạo cụ, nhịp kể, cách xây dựng nhân vật, thế lực, mâu thuẫn, tinh thần thời đại.
Một lớp khác là cách tác phẩm được đưa đến người xem hôm nay.
Ở đây mới xuất hiện câu chuyện chuyển âm, lồng tiếng, chọn màu giọng nào cho dễ tiếp nhận.
Nói cách khác, cái làm nên cảm giác lịch sử của một bộ phim không chỉ nằm ở chỗ nhân vật nói giọng gì. Nó còn nằm ở cả thế giới mà bộ phim dựng lên. Nếu một tác phẩm có bối cảnh chắc tay, không khí rõ, nhân vật có chiều sâu, mưu lược và tâm lý được kể tới nơi, thì người xem vẫn cảm được lịch sử, ngay cả khi phần lồng tiếng là giọng hiện đại.
Cần tách phim điện ảnh lịch sử với phim chuyển âm đại chúng
Theo Toàn, đây là điểm rất quan trọng.
Nếu là một tác phẩm điện ảnh lịch sử do chính mình sản xuất, đặt nặng tính nghệ thuật, tính phục dựng, tính khí chất thời đại, thì khán giả có quyền đòi hỏi cao hơn ở phần lời thoại, âm sắc, cách nhả chữ, nhịp nói. Lúc đó, giọng nói không còn chỉ là phương tiện truyền tải nội dung, mà còn là một phần của ngôn ngữ điện ảnh.
Nhưng với phim chuyển âm cho thị trường đại chúng, mục tiêu thường khác. Người xem cần một thứ tiếng nghe vô tai, không bị vướng, giữ được thần thái nhân vật, và quan trọng nhất là giúp họ đi thẳng vào câu chuyện.
Vậy nên, nếu lấy cùng một thước đo để chấm cho cả hai loại này, đôi khi mình sẽ hơi gượng.
Vì sao phim cổ trang lồng tiếng miền Nam vẫn sống rất lâu trong ký ức người xem?
Ai từng coi phim bộ Trung Quốc ở Việt Nam từ những năm 90 tới giờ chắc hiểu cảm giác này. Rất nhiều phim cổ trang, phim lịch sử, phim quyền mưu được lồng tiếng miền Nam. Mà lạ là, người xem vẫn thấy cuốn. Vẫn thấy hay. Vẫn nhớ nhân vật. Vẫn thuộc từng câu thoại.
Điều này cho thấy một chuyện rất rõ: một giọng lồng tốt không nhất thiết phải phục dựng đúng âm thanh của quá khứ, nhưng nó phải mở được cánh cửa cảm xúc cho người xem hiện tại.
Người coi không mê một bộ phim chỉ vì nó “đúng giọng”. Người ta mê vì nó dễ vô, dễ hiểu, có khí chất, giữ được thần của nhân vật.
Một vai gian hùng mà lời thoại lên không ra thần thái, nhịp nói không có độ nén, độ sắc, độ quyền lực thì dù giọng có được cho là “hợp bối cảnh” tới đâu, khán giả cũng khó mà nhớ lâu. Ngược lại, có những phần lồng tiếng làm người xem tin ngay từ câu đầu tiên. Lúc đó, giọng nói không còn là lớp phủ bên ngoài nữa, mà trở thành một phần của trải nghiệm xem phim.
Riêng Toàn, Toàn vẫn rất thích phần lồng tiếng của anh Bá Nghị trong vai Tào Tháo. Cái hay ở đây không nằm ở chuyện giọng đó có “cổ” hay không. Cái hay nằm ở chỗ nghe là thấy ra nhân vật: mưu sâu, bản lĩnh, có độ nặng, có thần thái, có sức kéo.
Chất lịch sử không chỉ nằm ở màu giọng
Đây là ý Toàn muốn nhấn mạnh nhất.
Nhiều người khi bàn về phim cổ trang lịch sử thường vô thức gom toàn bộ cảm giác lịch sử vào một chi tiết là giọng nói. Nhưng thật ra, giọng chỉ là một phần.
Chất lịch sử của phim nằm ở nhiều lớp chồng lên nhau:
cách dựng không gian, cách tạo quyền lực giữa các nhân vật, nhịp diễn, ánh nhìn, lễ nghi, phục sức, âm nhạc, xung đột, và cả cảm giác về thời đại mà bộ phim tạo ra.
Nếu những lớp đó đứng vững, thì phần chuyển âm dù dùng một màu giọng quen với người xem Việt, tác phẩm vẫn có thể giữ được cái hồn lịch sử của nó.
Ngược lại, nếu một bộ phim chỉ chăm chăm vào hình thức “ra vẻ xưa”, nhưng phần kể chuyện rỗng, nhân vật mờ, xung đột thiếu lực, thì có chỉnh giọng kỹ cỡ nào, khán giả cũng khó thấy thuyết phục.
Cho nên, nói cho công bằng, giọng nói có góp phần tạo chất lịch sử, nhưng không phải yếu tố duy nhất quyết định.
Giọng lồng tốt là cây cầu, không phải bức tường
Toàn nghĩ một bộ phim sống được trong lòng khán giả là vì nó có cây cầu nối người xem với tác phẩm. Với phim chuyển âm, giọng lồng chính là cây cầu đó.
Một cây cầu tốt phải làm được mấy việc rất căn bản:
nghe rõ, dễ hiểu, không gây mỏi tai, giữ đúng cảm xúc, và không làm đứt mạch tiếp nhận.
Nói vậy không có nghĩa là cứ lồng giọng nào cũng được. Không phải. Giọng lồng vẫn cần có chọn lọc, cần có tinh tế, cần có khả năng giữ phong vị của nhân vật và thể loại. Nhưng giữa một bên là “cố làm cho thật xưa” mà người xem nghe khó vô, với một bên là “nghe hiện đại hơn một chút nhưng truyền được hồn phim”, nhiều khi lựa chọn hiệu quả hơn lại nằm ở vế sau.
Vì mục đích cuối cùng của một bộ phim, suy cho cùng, vẫn là làm cho người xem bước vào được thế giới của nó.
Bàn về giọng trong phim lịch sử, nên bàn cho công bằng
Theo Toàn, tranh luận về chuyện lồng tiếng miền Nam trong phim lịch sử là cần. Càng bàn kỹ, mình càng hiểu rõ tiêu chí tiếp nhận của khán giả và kỳ vọng dành cho từng loại phim.
Nhưng để công bằng, mình nên tránh cực đoan theo kiểu: cứ phim lịch sử là phải nghe “ra vẻ xưa” mới đúng, hoặc ngược lại, cứ dễ nghe là đủ.
Điều nên hỏi không chỉ là: giọng này có giống lịch sử không?
Mà còn là: giọng này có giữ được thần thái nhân vật không? có giúp khán giả tiếp nhận tác phẩm tốt hơn không? có làm hỏng không khí chung của phim không?
Bởi vì cuối cùng, người ở lại trong ký ức khán giả không phải là một tranh cãi kỹ thuật. Thứ ở lại là cảm giác về nhân vật, về thế giới phim, về cái hồn của câu chuyện.
Và nhiều khi, chất lịch sử của phim không nằm trọn trong giọng nói, mà nằm ở cả linh hồn tác phẩm.
Nếu nhìn từ góc độ đó, Toàn nghĩ câu chuyện không còn là “giọng Bắc hay giọng Nam mới hợp phim cổ trang lịch sử”. Câu chuyện lớn hơn là: giọng nào giúp tác phẩm sống được với người xem mà vẫn giữ được thần của nó.
Đó mới là điều đáng bàn.
Và Toàn cũng tò mò thiệt:
Quý vị từng coi phim bộ lịch sử nào chuyển âm tiếng miền Nam mà thấy hay nhất?
FAQ
1. Phim cổ trang lịch sử có cần lồng tiếng giống thời xưa không?
Không hẳn. Với phim chuyển âm, điều quan trọng thường là dễ nghe, dễ hiểu và giữ được thần thái nhân vật để khán giả tiếp nhận tốt.
2. Lồng tiếng miền Nam có làm mất chất lịch sử của phim không?
Không nhất thiết. Chất lịch sử của phim còn nằm ở bối cảnh, phục trang, cách kể chuyện, nhân vật và tinh thần thời đại chứ không chỉ ở màu giọng.
3. Vì sao nhiều phim lịch sử lồng tiếng miền Nam vẫn được yêu thích?
Vì phần lồng tiếng giúp khán giả Việt nghe tự nhiên, nhập tâm và cảm được nhân vật, nhất là khi giọng lồng có khí chất và hợp vai.