Giữa Sài Gòn hôm nay, có những đoạn đường rất đông, rất sáng, rất hiện đại. Xe chạy không ngớt. Người đi vội. Quán xá chen nhau. Nhìn bề ngoài, khó ai nghĩ có những vùng đất từng mang trong mình một lớp ký ức rất nặng, rất lạnh, và rất buồn.

Một trong những cái tên như vậy là Mả Ngụy.

Nghe qua, nhiều người tưởng đó chỉ là một giai thoại dân gian, kiểu chuyện kể truyền miệng của Sài Gòn xưa. Nhưng thật ra, cái tên này có gốc từ một biến cố lịch sử lớn dưới triều vua Minh Mạng, gắn với cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi ở thành Phiên An trong giai đoạn 1833 đến 1835. Nhiều tư liệu báo chí và nghiên cứu lịch sử khi nhắc tới Sài Gòn xưa đều xác nhận Mả Ngụy là nơi gắn với việc chôn tập thể những người bị giết sau cuộc biến này.

Mả Ngụy không chỉ là một cái tên rùng rợn

Điều làm người ta nhớ về Mả Ngụy không phải chỉ vì tên gọi. Mà vì đằng sau cái tên đó là một câu chuyện rất dữ dội của lịch sử Gia Định.

Năm 1832, sau khi Tả quân Lê Văn Duyệt qua đời, triều đình Huế cho xét lại công và tội của ông. Trong bối cảnh căng thẳng đó, đến tháng 5 năm 1833, Lê Văn Khôi, con nuôi của Lê Văn Duyệt, cùng lực lượng dưới quyền nổi dậy chiếm thành Phiên An. Đây không phải một vụ chống đối nhỏ. Thành Phiên An là cứ điểm quân sự lớn của Gia Định, nên cuộc đối đầu với quân triều đình kéo dài rất lâu và vô cùng khốc liệt.

Nhiều tài liệu ghi nhận, mãi đến năm 1835, sau khi Lê Văn Khôi đã chết, quân triều đình mới hạ được thành. Và khi thành thất thủ, cuộc trả đũa diễn ra cực kỳ đẫm máu. Một tư liệu của Tuổi Trẻ dẫn lại con số 1.831 người bị giết và chôn chung một chỗ, từ đó dân gian gọi nơi ấy là Mả Ngụy. Một số nguồn khác dùng cách diễn đạt dè dặt hơn như “hàng ngàn người”, cho thấy về số lượng cụ thể có thể còn khác nhau giữa các tư liệu, nhưng điểm chung là đây là một vụ chôn tập thể rất lớn.

Nói vậy để thấy: Mả Ngụy không chỉ là một nơi chôn người chết. Nó là một dấu hằn của thời cuộc. Một vết thương của đất.

Mả Ngụy nằm ở đâu trong Sài Gòn hôm nay?

Đây là chỗ dễ bị viết quá tay nhất nếu mình không cẩn thận.

Nhiều người bây giờ nghe kể rồi gắn ngay Mả Ngụy với Công viên Lê Văn Tám. Cách nói này có thể tạo cảm giác dễ hình dung, nhưng nếu viết chắc nịch thì chưa thật sự ổn. Các tư liệu báo chí và nhà nghiên cứu khi nhắc đến Đồng Mả Ngụy thường đặt nó trong một vùng rộng hơn của Sài Gòn xưa, chứ không phải một điểm nhỏ duy nhất có thể chốt chính xác như ghim bản đồ Google Maps bây giờ.

Có nguồn cho rằng khu vực ngã bảy Lý Thái Tổ là trung tâm của vùng Đồng Mả Ngụy. Có nguồn dẫn ý của sử gia Nguyễn Đình Đầu cho rằng Đồng Mả Ngụy nằm khoảng Công trường Dân Chủ kéo xuống quanh khu vực Bệnh viện Bình Dân. Cũng có các bài viết khác nhắc đến không gian rộng của đồng mả mồ, nơi xưa kia mồ mả kéo dài thành cả một vùng ven đô thị cũ.

Nghĩa là, điều an toàn và đúng tinh thần sử liệu hơn là nói thế này: Mả Ngụy thuộc vùng Đồng Mồ Mả rộng của Sài Gòn xưa, nhiều khả năng nằm quanh khu vực Công trường Dân Chủ, ngã bảy Lý Thái Tổ, Bình Dân và các trục đường lân cận ngày nay. Viết như vậy vừa có chiều sâu, vừa không ép lịch sử vào một tọa độ quá cứng.

Vì sao câu chuyện này vẫn còn sống trong ký ức Sài Gòn?

Bởi thành phố nào rồi cũng thay da đổi thịt, nhưng không phải lớp đất nào cũng quên được chuyện đã từng xảy ra trên nó.

Về sau, dưới thời Pháp, khu vực đầy mộ phần ấy được nhắc tới với tên Plaine des Tombeaux, nghĩa là “cánh đồng mồ mả”. Một bài viết của Tuổi Trẻ cho biết vùng này xưa có mồ mả rất nhiều, đến mức khi mở đường, người ta còn phải cải táng không ít ngôi mộ. Điều đó cho thấy Mả Ngụy không đứng riêng lẻ, mà nằm trong một không gian tang thương rộng hơn của Sài Gòn cũ.

Rồi thời gian trôi. Đất được san. Đường được mở. Nhà cửa mọc lên. Những tên gọi cũ dần lùi lại phía sau. Người sống đời sau đi qua những vòng xoay, bệnh viện, ngã bảy, con đường lớn mà ít ai biết dưới lớp nhựa đường kia từng là một vùng đất đầy mồ mả và ký ức bạo liệt.

Chính chỗ này làm câu chuyện về Mả Ngụy có sức ám ảnh rất riêng. Nó nhắc mình một điều: đô thị không chỉ được dựng nên bằng bê tông, mà còn bằng những lớp quá khứ bị phủ lấp.

Giữa Sài Gòn đông đúc, vẫn có những vùng đất làm người ta chùng lại

Sài Gòn thường được nhớ bằng một hình ảnh rất khác: cởi mở, nhanh, sáng, hào sảng, dễ thương. Nhưng thành phố này cũng có một chiều sâu khác. Một chiều sâu không ồn ào.

Đó là khi mình biết có những nơi bây giờ người qua lại mỗi ngày, từng là chỗ của oan khiên, binh biến, xử trảm, chôn tập thể. Biết vậy rồi, tự nhiên cách mình nhìn thành phố cũng khác. Không còn chỉ là nhìn quán cà phê nào đẹp, con đường nào đông, khu nào phát triển. Mà còn là cảm giác mình đang bước trên một lớp đất từng ghi nhớ rất nhiều thứ.

Và có lẽ vì vậy, những câu chuyện như Mả Ngụy cứ được kể lại hoài. Không phải để dọa ai. Không phải để làm cho Sài Gòn thêm rùng rợn. Mà để nhắc rằng thành phố này có bề mặt trẻ trung, nhưng bên dưới là một tầng lịch sử không hề mỏng.

Mả Ngụy, nhìn cho kỹ, là một lời nhắc về số phận con người trong biến động

Điều làm câu chuyện này buồn nhất không nằm ở cái tên. Cũng không nằm ở yếu tố dân gian hay rùng rợn. Nó nằm ở chỗ: trong những biến động lớn của lịch sử, người mất mạng không phải lúc nào cũng chỉ là những người cầm gươm ngoài trận tuyến.

Tư liệu khi nói về vụ trấn áp sau biến Phiên An thường nhắc tới hàng ngàn người bị giết. Khi con số ấy xuất hiện, mình hiểu rằng đằng sau đó là rất nhiều phận người bị cuốn vào cơn xoáy thời cuộc. Có người là binh lính. Có người là người thân. Có người có thể chỉ vì đứng sai chỗ trong một giai đoạn quá dữ dội mà thành không còn tên tuổi.

Cho nên, nếu chỉ đọc Mả Ngụy như một chuyện kỳ bí của Sài Gòn xưa thì hơi thiếu. Nên đọc nó như một lát cắt rất thật của lịch sử: khi quyền lực, biến loạn và trả đũa đi qua, thứ ở lại sau cùng thường chỉ là mồ chôn và im lặng.

Có những điều tưởng đã bị quên, thật ra chỉ đang nằm rất sâu

Hôm nay, nếu đứng giữa khu vực trung tâm Sài Gòn, nghe tiếng xe, nhìn dòng người, nhìn những bảng hiệu sáng choang, rất khó tưởng tượng nơi này từng là đồng hoang, là bãi mồ, là vùng đất khiến người ta sợ khi chiều xuống.

Nhưng lịch sử đô thị là vậy. Nó không biến mất. Nó chỉ bị che lại.

Và có lẽ, chính vì thế mà câu chuyện về Mả Ngụy Sài Gòn vẫn còn giá trị cho đến bây giờ. Không chỉ như một chuyện xưa để kể lại. Mà như một lời nhắc rất nhẹ, nhưng rất sâu: thành phố nào cũng có một phần ký ức nằm dưới chân mình. Biết được điều đó, tự nhiên mình đi chậm hơn một chút, và nhìn nơi mình đang sống khác đi một chút.