Có một chuyện Toàn gặp hoài trong quá trình làm nội dung về giọng nói: nhiều người đang dùng lẫn lộn ba khái niệm là tiếng Việt, giọng nói và phát âm.
Nghe qua thì tưởng như chỉ là chuyện gọi tên. Nhưng thật ra, khi gọi sai khái niệm, mình rất dễ hiểu sai cả bản chất vấn đề. Và một khi đã hiểu sai từ gốc, thì càng tranh luận càng đi xa, càng luyện càng mơ hồ.
Có người nghe một cách nói khác vùng miền mình quen rồi kết luận là “sai”. Có người lại lấy giọng của một vùng làm thước đo cho tất cả. Cũng có người đang muốn bàn về phát âm, nhưng lại dùng lý lẽ thuộc về giọng nói. Thành ra nói mãi mà không gặp nhau.
Bởi vậy, trước khi nói chuyện đúng sai, mình cần tách cho rõ: tiếng Việt là gì, giọng nói là gì, và phát âm là gì.
Tiếng Việt là ngôn ngữ, không phải chỉ là giọng nói
Nói đơn giản, tiếng Việt là ngôn ngữ Việt. Đó là hệ thống ngôn ngữ mà người Việt dùng để giao tiếp, truyền đạt ý, ghi chép, học tập, sáng tác và kết nối với nhau.
Trong đời thường, chữ “tiếng” nhiều khi bị dùng theo hai nghĩa khác nhau. Có lúc “tiếng” là ngôn ngữ, như trong các cách gọi quen thuộc: tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Hoa. Nhưng cũng có lúc người ta nói “tiếng” để chỉ âm thanh, giọng điệu, hay cách nói của một người nào đó.
Chính sự nhập nhằng này làm nhiều người lẫn giữa ngôn ngữ và giọng.
Nói cho dễ hiểu:
- Tiếng Việt là hệ thống ngôn ngữ
- Giọng nói là cách âm thanh cá nhân hoặc vùng miền của mình đi ra
- Phát âm là cách mình tạo ra từng âm cụ thể
Ba thứ này liên quan với nhau, nhưng không phải là một.
Giọng nói là màu sắc riêng của mỗi người và mỗi vùng
Khi nghe ai đó cất tiếng nói, mình thường cảm nhận được rất nhanh một số thứ: người này nói ấm hay sáng, nhanh hay chậm, mềm hay cứng, lên xuống nhiều hay ít, nghe gần gũi hay sắc lạnh.
Đó là phần thuộc về giọng nói.
Giọng nói thường bao gồm:
- âm sắc
- ngữ điệu
- nhịp nói
- tốc độ nói
- độ cao thấp của câu
- năng lượng khi nói
Nói cách khác, giọng là cái làm cho cùng một câu, nhưng mỗi người nói ra lại cho một cảm giác khác nhau.
Cũng vì vậy, giọng nói mang tính cá nhân và vùng miền rất rõ. Người miền Nam, miền Trung, miền Bắc có những nét giọng khác nhau. Ngay trong cùng một miền, từng khu vực nhỏ cũng có thể khác. Chưa kể yếu tố nghề nghiệp, môi trường sống, thói quen nói chuyện và cảm xúc lâu ngày cũng ảnh hưởng lên giọng.
Cho nên, nếu chỉ vì một người có giọng khác giọng mình quen mà nói họ “nói sai”, thì kết luận đó thường quá vội.
Phát âm mới là nền móng quan trọng khi nói về nói đúng hay nói chưa rõ
Nếu giọng là màu sắc, thì phát âm là phần khung xương.
Phát âm liên quan đến cách mình tạo ra âm thanh bằng cơ quan phát âm: lưỡi, môi, răng, hàm, khẩu hình, hơi thở và vị trí đặt âm. Mỗi phụ âm, nguyên âm, dấu thanh đều cần một cách tạo âm riêng. Chỉ cần lệch một chút ở vị trí lưỡi hoặc khẩu hình, âm phát ra đã khác.
Đây là lý do vì sao hai người có thể cùng nói tiếng Việt, cùng muốn nói một từ, nhưng âm ra nghe lại khác nhau.
Khi bàn tới chuyện đúng sai trong lời nói, mình phải nhìn rất kỹ xem đang nói về:
- khác giọng
- hay khác phát âm
- hay chỉ là khác thói quen vùng miền
Nếu không tách ba lớp này ra, cuộc trao đổi sẽ rất dễ rối.
Vì sao nhiều người hay nhầm phát âm với giọng vùng miền?
Vì khi nghe bằng tai thường, mình tiếp nhận cả gói. Mình không nghe từng lớp riêng biệt. Mình nghe một câu nói và cảm giác ngay: “nghe quen”, “nghe lạ”, “nghe nặng”, “nghe nhẹ”, “nghe rõ”, “nghe khó chịu”, “nghe dễ thương”.
Nhưng cảm giác đó chưa chắc đã là kết luận ngôn ngữ học chính xác.
Có những trường hợp, cái mình đang nghe là đặc điểm vùng miền, không phải lỗi. Nhưng cũng có những trường hợp, một cách phát âm sai đã tồn tại quá lâu, lặp đi lặp lại nhiều tới mức người ta tưởng nó là bình thường.
Chỗ này mới cần sự cẩn thận.
Người làm chuyên môn về giọng nói không thể chỉ dựa vào cảm giác “nghe quen tai” để kết luận. Mà phải xem:
- âm đó được tạo ra ở đâu
- vị trí lưỡi có đúng không
- khẩu hình có phù hợp không
- dấu thanh có rõ không
- âm ra có làm biến đổi nghĩa hay làm giảm độ rõ của lời nói không
Không phải cứ khác miền là sai
Đây là chỗ Toàn rất muốn nói kỹ.
Trong tiếng Việt, có nhiều khác biệt vùng miền là điều tự nhiên. Nó phản ánh lịch sử, địa lý, môi trường sống, quá trình giao thoa dân cư và cả văn hóa nói của từng nơi.
Vì vậy, không thể lấy một kiểu giọng duy nhất rồi áp lên toàn bộ người Việt.
Ví dụ, khi nói về giọng miền Nam theo hướng luyện giọng thực tế, Toàn luôn chọn Sài Gòn làm hướng tham chiếu phát âm. Khi nói về giọng miền Bắc, có thể lấy Hà Nội làm hướng tham chiếu. Đó là cách chọn điểm quy chiếu để học, chứ không có nghĩa là ngoài điểm đó ra thì tất cả đều sai.
Nói khác đi, học cần có mốc tham chiếu. Nhưng tham chiếu không đồng nghĩa với phủ nhận sạch những biến thể khác.
Đây là một ranh giới rất quan trọng giữa đào tạo bài bản và phán xét cảm tính.
Vậy nên chuẩn hóa cái gì: giọng nói hay phát âm?
Theo hướng nhìn của Toàn, thứ cần ưu tiên hơn là chuẩn hóa phát âm, chứ không phải ép mọi người phải có cùng một giọng.
Vì sao?
Vì giọng nói gắn với cá tính, vùng miền, cơ địa âm thanh, thói quen sống và bản sắc. Chuyện bắt tất cả nói giống nhau gần như không thực tế, mà cũng không cần thiết.
Nhưng phát âm thì khác. Nếu phát âm đủ rõ, đủ nhất quán, đủ đúng theo hệ quy chiếu mình đang hướng tới, người nghe sẽ dễ tiếp nhận hơn rất nhiều. Lúc đó, dù người nói còn giữ màu giọng riêng, lời nói vẫn sáng, rõ, dễ nghe và ít gây hiểu lầm.
Nói cho gọn:
- không cần biến mọi người thành cùng một giọng
- nhưng rất nên giúp nhiều người nói rõ hơn, đúng âm hơn, dễ nghe hơn
Đó mới là hướng đi lành mạnh.
Người học giọng thường sai ở đâu?
Sai phổ biến nhất không phải ở chỗ không cố gắng, mà là luyện khi chưa phân biệt được mình đang luyện cái gì.
Có người muốn sửa phát âm nhưng lại chỉ chăm chăm làm giọng mình nghe “hay”. Có người cố bắt chước giọng vùng khác nhưng không chỉnh cơ quan phát âm. Có người học nói chậm, học ngữ điệu, học cảm xúc, nhưng phần phụ âm đầu, dấu thanh, khẩu hình vẫn mờ.
Kết quả là nghe thì có vẻ “đổi màu”, nhưng nền vẫn chưa chắc.
Muốn luyện giọng bền, gần như luôn phải đi theo thứ tự:
- nhận diện mình đang vướng ở giọng hay ở phát âm
- sửa phần phát âm nền trước
- sau đó mới tinh chỉnh nhịp nói, ngữ điệu, cảm xúc, màu giọng
Làm ngược lại rất dễ mệt mà hiệu quả không cao.
Hiểu đúng khái niệm sẽ bớt tranh cãi vô ích
Nhiều cuộc tranh luận trên mạng thật ra không bắt đầu từ chuyên môn, mà bắt đầu từ dùng từ không rõ.
Người này đang nói về ngôn ngữ.
Người kia phản ứng như thể đang nói về giọng vùng miền.
Người khác nữa lại đem cảm giác nghe quen tai ra để phán phát âm.
Kết quả là ai cũng tưởng mình đúng, nhưng không ai đang đứng trên cùng một mặt phẳng khái niệm.
Cho nên, điều quý nhất trong một cuộc trao đổi không phải là nói mạnh miệng. Mà là gọi đúng tên vấn đề.
Khi gọi đúng rồi, mình mới biết đang sửa cái gì, đang bảo vệ cái gì, và đang phản biện trên nền tảng nào.
Kết lại: muốn nói chuyện cho sáng, phải tách được tiếng Việt, giọng nói và phát âm
Toàn nghĩ đây không phải chuyện chữ nghĩa nhỏ.
Khi mình tách rõ được:
- tiếng Việt là ngôn ngữ
- giọng nói là màu sắc âm thanh của người nói
- phát âm là kỹ thuật tạo âm
thì mình sẽ bớt kết luận vội, bớt lấy cảm giác cá nhân làm thước đo, và cũng bớt làm khó người đang học nói.
Người học giọng cần nhất không phải là bị ép nói giống ai đó. Cái họ cần là được hướng dẫn để nói rõ hơn, đúng hơn, nhất quán hơn, mà vẫn giữ được phần tự nhiên của mình.
Và người làm nội dung chuyên môn cũng vậy. Không cần ai đồng ý tuyệt đối. Nhưng nếu đã góp ý, thì nên góp ý trên nền tảng khái niệm rõ ràng, lập luận rõ ràng, và có trách nhiệm với điều mình nói ra.
Đó mới là kiểu trao đổi giúp người đọc hiểu hơn, người nói tiến bộ hơn, và ngôn ngữ được nhìn bằng con mắt đàng hoàng hơn.