Giữa rất nhiều địa danh quen thuộc của Sài Gòn, Đa Kao là một cái tên nghe qua thì gần gũi, nhưng càng tìm hiểu lại càng thấy thú vị. Người sống lâu năm ở Sài Gòn nghe Đa Kao như một phần của nếp sống cũ. Người mới đến thì thường chỉ biết đây là một khu vực đẹp, có nhiều con đường nhỏ, hàng quán đông vui, nằm giữa trung tâm thành phố. Nhưng ít ai dừng lại để hỏi: vì sao nơi này lại mang tên Đa Kao?

Câu hỏi đó tưởng đơn giản, mà thật ra đã gây ra khá nhiều tranh luận trong giới nghiên cứu địa danh Sài Gòn xưa.

Tên gốc của Đa Kao có phải là Đất Hộ?

Khi nói về nguồn gốc tên gọi Đa Kao, phần lớn ý kiến đều gặp nhau ở một điểm: tên cũ của vùng này là Đất Hộ.

Có nơi giải thích “Đất Hộ” theo nghĩa là phần đất thuộc về một “hộ”, hoặc vùng đất do một đơn vị gọi là “hộ” quản lý. Nghe qua thì cũng có vẻ hợp lý. Nhưng nếu nhìn lại tư liệu cũ, cách hiểu này lại không đứng vững.

Lý do nằm ở chỗ: tên Đất Hộ đã xuất hiện trên bản đồ do Trần Văn Học vẽ từ năm 1815, tức là rất lâu trước khi người Pháp đặt nền hành chính của họ tại Sài Gòn. Nói cách khác, nếu địa danh này đã có từ trước thời Pháp, thì không thể giải thích nó dựa trên một đơn vị hành chính do Pháp về sau mới dùng.

Chính chỗ này làm cho câu chuyện về Đa Kao trở nên đáng để đọc hơn. Bởi một địa danh tồn tại lâu đời thường không chỉ là tên gọi. Nó còn là dấu vết của một lớp lịch sử cũ nằm lại trong cách người ta gọi đất, gọi đường, gọi chỗ mình đang sống.

Cách giải thích hợp lý hơn về tên Đất Hộ

Một trong những cách lý giải được đánh giá là thuyết phục hơn là của nhà nghiên cứu Trương Thái Du. Dựa vào các bản đồ cổ và tài liệu xưa còn lưu lại, ông cho rằng Đất Hộ có thể được hiểu là vùng đất từng có hộ thành, tức phần tường hoặc công trình mang chức năng bảo vệ thành.

Nếu hiểu theo hướng này, chữ “hộ” không còn là “hộ” trong nghĩa hành chính, mà là “hộ” trong nghĩa bảo vệ.

Còn “thành” ở đây được cho là thành Gia Định, hay còn gọi là Quy thành, do Nguyễn Ánh xây dựng từ thời chưa lên ngôi. Về sau, công trình này bị phá hủy trong biến loạn Lê Văn Khôi, tức là trước khi người Pháp vào chiếm Gia Định không lâu.

Nghe tới đây, mình mới thấy cái tên Đất Hộ không chỉ là một cách gọi dân gian. Nó có thể là phần ký ức còn sót lại của một không gian quân sự, một vị trí từng gắn với hệ thống phòng thủ của thành Gia Định ngày trước. Một cái tên ngắn thôi, mà bên trong lại chất chứa cả một lớp địa lý và lịch sử.

Từ Đất Hộ thành Dakau rồi thành Đa Kao như thế nào?

Phần thú vị nhất trong câu chuyện này là chỗ chuyển âm.

Sau khi người Pháp hiện diện ở Sài Gòn, nhiều địa danh bản xứ được họ ghi lại theo cách phát âm và cách viết của tiếng Pháp. Trong quá trình đó, Đất Hộ dần được phiên âm thành Dakau, sau này thành Dakao.

Cách lý giải thường được nhắc đến là thế này:

• Chữ Đất được ghi thành Dak
• Chữ Hộ thì do âm H trong tiếng Pháp là âm câm, nên phần âm còn lại được ghi gần thành Au

Từ đó, tên Đất Hộ đi qua một lớp ghi âm kiểu Pháp và dần biến thành Dak-Au, rồi Dakau, rồi Dakao.

Đó cũng là lý do vì sao khi nhìn lại một số bản đồ cũ thời Pháp, người ta thấy tên khu vực này được ghi là Dakao chứ không phải Đa Kao như cách viết tiếng Việt ngày nay.

Cái hay của địa danh Sài Gòn là vậy. Có những cái tên không mất đi, nhưng cách viết của nó đổi theo thời gian. Nó phản ánh luôn cả sự tiếp xúc giữa tiếng Việt bản địa với bộ máy hành chính và cách ghi chép của người Pháp.

Từ cuối thế kỷ 19, Dakao đã trở thành một cái tên quen thuộc

Theo dòng thời gian, tên Dakao được dùng ngày càng phổ biến từ cuối thế kỷ 19 và dần thay thế tên gốc là Đất Hộ.

Tới giai đoạn từ thập niên 1950 trở về sau, Dakao không còn chỉ là một tên trên bản đồ. Nó đã trở thành một phần rất rõ của đời sống đô thị Sài Gòn. Đây là khu vực có nhiều con đường nhỏ, nhịp sống sầm uất, hàng quán đông, người tài nhiều, và mang một màu sắc rất riêng mà không phải nơi nào trong Sài Gòn cũng có.

Đó là kiểu khu vực mà chỉ cần nhắc tên thôi là người ta đã hình dung ra được không khí của nó: đông mà không ngộp, cũ mà không buồn, có chất thành thị nhưng vẫn giữ được cái duyên riêng của xóm phố Sài Gòn.

Cũng không phải ngẫu nhiên mà vùng đất này trở thành cảm hứng cho nhà văn Duyên Anh viết nên tác phẩm “Dzũng Dakao”. Một địa danh đi vào văn chương thường là một địa danh đã đi vào ký ức.

Đa Kao gắn với nhiều dấu mốc văn hóa của Sài Gòn xưa

Khi nhắc tới khu vực Tân Định – Đa Kao, nhiều người lớn tuổi sẽ nhớ tới những địa điểm từng rất quen thuộc một thời.

Chẳng hạn như:

• Rạp Văn Hoa trên đường Trần Quang Khải
• Dakao Casino trên đường Đinh Tiên Hoàng, gần khu vực Cầu Bông

Từ khu này, chỉ cần đi qua Cầu Bông là đã bước sang một không gian khác, nơi xưa kia gắn với đường Lê Văn Duyệt thuộc tỉnh Gia Định.

Những chi tiết đó nghe có vẻ nhỏ, nhưng lại làm rõ một điều: Đa Kao không chỉ là một địa danh hành chính. Nó là một vùng sống, một vùng có sinh hoạt văn hóa, có ký ức rạp hát, ký ức đường phố, ký ức đi lại giữa Sài Gòn và Gia Định trong một thời kỳ mà ranh giới đô thị còn mang màu sắc rất khác bây giờ.

Vì sao câu chuyện về tên gọi Đa Kao vẫn làm nhiều người quan tâm?

Vì đằng sau một địa danh quen thuộc luôn là câu hỏi lớn hơn: thành phố này đã hình thành ký ức của nó bằng cách nào?

Một nơi chốn tồn tại lâu năm không chỉ được nhận diện bằng nhà cửa hay đường sá. Nó được giữ lại bằng tên gọi. Và nhiều khi, tên gọi là thứ bền hơn cả công trình. Thành cũ có thể mất, phố có thể đổi, nhưng cái tên thì ở lại, rồi lặng lẽ mang theo cả một phần quá khứ.

Với Đa Kao, điều đáng quý không chỉ nằm ở chỗ tên này có nguồn gốc từ đâu. Điều đáng quý hơn là nhờ lần theo cái tên đó, mình nhìn thấy thêm một lớp lịch sử của Sài Gòn: từ thành Gia Định, qua thời bản đồ cổ, sang thời Pháp thuộc, rồi bước vào đời sống đô thị của thế kỷ 20.

Kết lại

Nếu nhìn đơn giản, Đa Kao chỉ là một tên phường, một khu vực quen thuộc ở Sài Gòn. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, đây là một địa danh chứa nhiều lớp thời gian. Từ tên gốc Đất Hộ, đến cách phiên âm Dakau, rồi thành Dakao, cuối cùng trở thành Đa Kao trong cách gọi ngày nay, mỗi bước chuyển đều gắn với một giai đoạn lịch sử.

Cho nên, khi nhắc tới nguồn gốc tên gọi Đa Kao, thật ra không chỉ là đi tìm nghĩa của một cái tên. Mà là đi tìm lại một phần ký ức của Sài Gòn xưa, nơi địa danh không chỉ để chỉ chỗ, mà còn để giữ lại hồn của đất.